Rojhilat’ta 25 Kasım: İdama karşı direniş, özgürlükte ısrar 2026-11-22 09:10:10   HABER MERKEZİ – Rojhilat ve İran’da kadınlar, 25 Kasım’ı idam kararlarının, tutuklamaların ve kadın katliamlarının arttığı bir dönemde karşılıyor. Son bir yılda yüzlerce kadın protestolarda yaşamını yitirirken, binlercesi gözaltına alındı. Tüm baskılara rağmen kadın örgütleri, “Jin, Jiyan, Azadî” mücadelesini sokaklardan cezaevlerine taşıyarak özgürlük, eşitlik ve örgütlenme taleplerini sürdürüyor.   Rojhilat ve İran’da kadınlar, 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü’nü, siyasi ve toplumsal baskıların yoğunlaştığı bir dönemde karşılıyor. Jîna Emînî’nin 16 Eylül 2022’de İran rejiminin ahlak polisi tarafından işkence edilerek katledilmesi ardından başlayan “Jin, Jiyan, Azadî” isyanı dördüncü yılını geride bıraktı. Bu süreçte kadınların özgürlük ve eşitlik talepleri toplumun farklı kesimlerine yayılırken, İran yönetimi protestolara gözaltı, tutuklama, ağır hapis ve idam cezalarıyla karşılık verdi. Son bir yılda yaşanan gelişmeler, kadınların hem devletin baskı politikalarına hem de evlerde ve toplumsal yaşamda karşılaştıkları erkek şiddetine karşı mücadelelerini sürdürdüğünü ortaya koydu.    Yılın ilk aylarında protestolar yeniden yayıldı   İran’da 2025 yılının Aralık ayında ekonomik kriz ve hayat pahalılığına karşı başlayan protestolar, 2026 yılının Ocak ayında birçok kente yayıldı. Rojhilat kentleri Sine, Seqiz, Mahabad, Bokan ve Kirmanşan’da da halk sokaklara çıktı. Ekonomik taleplerle başlayan protestolarda siyasi özgürlükler, baskı politikalarının sona erdirilmesi ve yaşam hakkı talepleri öne çıktı.   İran güvenlik güçlerinin protestolara müdahalesinde çok sayıda kişi yaşamını yitirdi. Hengaw İnsan Hakları Örgütü’nün verilerine göre, Ocak 2026 protestolarında İran genelinde en az 250 kadın rejime bağlı güçlerin açtığı ateş sonucu yaşamını yitirdi. Örgüt, bu kadınlardan 206’sının kimliğini doğrulayabildiğini açıkladı. Protestoların ardından gözaltına alınanların bir bölümü hakkında ağır hapis ve idam cezaları verildi.   Rojhilat’taki kadın örgütleri ise protestoların başladığı ilk günlerden itibaren ortak açıklamalar yaptı. Sine, Seqiz ve Merîwan’daki altı kadın örgütü, Ocak ayında yayımladıkları açıklamada protestolara yönelik saldırıları kınayarak “Jin, Jiyan, Azadî” mücadelesinin devam edeceğini duyurdu. Kadın örgütleri, ekonomik taleplerin kadınların yaşam ve özgürlük mücadelesinden ayrı ele alınamayacağını vurguladı.     Binlerce kadın gözaltına alındı   Protestoların ardından kadınlara yönelik gözaltı ve tutuklamalar yıl boyunca sürdü. Hengaw’ın 2026 yılının ilk altı ayına ilişkin raporunda, İran genelinde yaklaşık 5 bin kadının gözaltına alındığı, bunlardan 368’inin kimliğinin doğrulanabildiği belirtildi. Kimliği doğrulanan kadınlardan en az 70’inin Kürt olduğu kaydedildi.   Aynı dönemde en az 44 kadın aktivist hakkında toplam 211 yıl 5 ay hapis cezası verilirken, kadınlara yönelik kırbaç cezaları da uygulandı. Eylül ve ekim aylarında yayımlanan raporlar, kadın aktivistlere yönelik yargılamaların sürdüğünü gösterdi.   İran'da 28 Şubat 2026'da ABD ve İsrail'in saldırılarıyla başlayan savaşın ardından güvenlik politikaları daha da sertleşti. İnsan hakları örgütleri, savaş koşullarında siyasi tutsakların yaşamlarının tehlikeye girdiğini, etnik ve siyasi kimlikleri nedeniyle hedef alınan kişilere yönelik baskıların arttığını bildirdi.   Siyasi tutsak kadınlar hakkındaki idam kararları   Son bir yılda Rojhilatlı kadınların karşı karşıya kaldığı en ağır hak ihlallerinden biri idam kararları oldu. Kadın hakları savunucusu Pexşan Ezîzî ile siyasi tutsak Wêrîşe Muradî hakkında verilen idam kararları, uluslararası insan hakları kuruluşlarının ve kadın hareketlerinin gündeminde yer aldı.   Mahabadlı kadın hakları savunucusu Pexşan Ezîzî, Rojava'da savaş nedeniyle yerinden edilen kadınlara ve çocuklara yönelik sosyal çalışmalar da yürüttü. İran yönetimi tarafından “silahlı isyan” iddiasıyla idama mahkûm edilen Pexşan Ezîzî’ye verilen ceza 2025 yılının ocak ayında Yüksek Mahkeme tarafından onandı. Kadın örgütleri, yürüttüğü insani ve toplumsal faaliyetlerin suç kapsamına alınmasına tepki göstererek idam kararının kaldırılmasını istedi.   Sine'de kadınlar ve öğrencilerle yürüttüğü çalışmalarla tanınan Wêrîşe Muradî hakkında verilen ilk idam kararı Aralık 2025'te bozuldu. Ancak dosyanın yeniden görülmesinin ardından geçtiğimiz ekim ayında bir kez daha idam cezası verildi. Hengaw, İran Yüksek Mahkemesi'nin kararı onadığını duyurdu.   Uzun yıllardır İran cezaevlerinde tutulan Zeynep Celaliyan'ın durumu da kadın örgütlerinin gündeminde yer almaya devam etti. Sağlık sorunları bulunan Zeynep Celaliyan'ın yaşam hakkına ve sağlık hizmetlerine erişimine ilişkin talepler yinelendi. Şerife Muhammedî hakkında verilen idam kararı da kadınların siyasi ve toplumsal faaliyetleri nedeniyle karşı karşıya kaldıkları ağır cezaların örnekleri arasında gösterildi.   Cezaevlerindeki tutsak kadınlar ise mektupları, açıklamaları ve protestolarıyla mücadelelerini sürdürdü. İran'daki farklı cezaevlerinde devam eden “Salı Günleri İdama Hayır” kampanyası, idam cezalarının kaldırılması talebini gündemde tuttu.     Kadın katliamları ve yasal ayrımcılık   Rojhilat ve İran'da kadınların karşı karşıya kaldığı şiddet, ülkedeki güvenlik ve yargı politikalarıyla sınırlı kalmadı. Erkekler tarafından gerçekleştirilen kadın katliamları, zorla evlendirmeler, ekonomik bağımlılık ve kadınların boşanma hakkını kullanırken karşılaştıkları engeller de kadın örgütlerinin mücadele başlıkları arasında yer aldı.   Hengaw'ın verilerine göre yılın ilk altı ayında İran genelinde en az 45 kadın katliamı kayıtlara geçti. Ekim ayında ise en az 23 kadın erkekler tarafından katledildi. Bu kadınlardan 12'si evli oldukları, üçü boşandıkları erkekler tarafından katledildi. İki kadının boşanmak istediği, bir kadının ise evlilik teklifini reddettiği için katledildiği belirtildi.   İran'da kadınların evlilik, boşanma, miras ve çocukların velayeti gibi konularda erkeklerle eşit haklara sahip olmaması, kadın örgütlerinin eleştirdiği temel sorunlardan biri olmaya devam etti. Zorunlu başörtüsü uygulaması hukuken yürürlükte kalırken, kadınların buna karşı geliştirdiği sivil itaatsizlik de sürdü. Kamusal alanlarda uygulanan denetimlerde dönemsel gevşemeler yaşanmasına rağmen kadınların kendi bedenleri ve yaşamları üzerinde söz sahibi olma talebi karşılanmadı.     Kadınlar örgütlenmeyi büyüttü   Baskı ve tutuklamalara rağmen 2026 yılı, Rojhilat ve İran'daki kadın örgütlerinin yeni ortak mücadele girişimlerine de sahne oldu. Ağustos ayında İranlı kadın aktivistler, kadınların siyasi karar alma mekanizmalarındaki yerini güçlendirmek amacıyla Devrimci Kadınlar Konseyi'nin kuruluşunu ilan etti. Konsey, farklı siyasi ve toplumsal kesimlerden kadınların ortak örgütlenmesini hedeflediğini duyurdu.   Doğu Kürdistan Özgür Kadın Topluluğu (KJAR) da “Jin, Jiyan, Azadî” serhildanının dördüncü yıl dönümü kapsamında çeşitli etkinlikler ve çalışmalar planladı. Eylül ayında kadın aktivistlerin katılımıyla çevrim içi konferansların düzenlenmesi, kadın örgütlerinin ortak semboller oluşturması ve özel yayınlar hazırlanması bu çalışmalar arasında yer aldı.   KJAR Yürütme Kurulu Üyesi Rûken Nexede, Eylül ayında yaptığı değerlendirmede, kadınların kendi iradeleriyle yaşamlarını yeniden kurmalarının önemine işaret etti. Kadınların ekonomik bağımsızlığını, eğitimini ve öz örgütlenmesini mücadelenin temel alanları arasında değerlendirdi.   16 Eylül'de Jîna Emînî'nin katledilmesinin dördüncü yıl dönümünde Rojhilat'ın birçok kentinde genel grev gerçekleştirildi. Sine, Seqiz, Mahabad, Bokan ve diğer kentlerde esnafın kepenk kapatmasıyla protestoların toplumsal desteği bir kez daha görünür oldu. Kadın örgütleri, grevi özgürlük ve eşitlik mücadelesinin devamı olarak değerlendirdi.     25 Kasım'a ortak mücadele çağrısıyla   KJAR, 14 Kasım'da 25 Kasım dolayısıyla yayımladığı açıklamada, İran'da kadınlara yönelik şiddetin yasal ayrımcılık, ekonomik yoksunluk ve cezasızlık politikalarıyla derinleştiğini belirtti. Açıklamada, savaşın ve siyasi krizlerin kadınlara yönelik hak ihlallerini gündemden düşürmemesi gerektiği vurgulandı. Kadın katliamları, idam kararları ve zorla kaybetmelere karşı ortak mücadele çağrısı yapan KJAR, işçilerin, öğretmenlerin, öğrencilerin ve kadın hareketlerinin taleplerinin buluşturulmasını istedi. Kadınların cezaevlerinde ve toplumsal yaşamda sürdürdüğü direnişin önemine işaret edildi.   Rojhilat ve İran'da kadınlar 25 Kasım'a, bir yandan idam kararlarının kaldırılması, siyasi tutsakların özgürlüğü ve kadın katliamlarının önlenmesi talepleriyle, diğer yandan kendi yaşamlarına ve geleceklerine ilişkin kararlarda söz sahibi olma mücadelesiyle giriyor. Dört yıl önce Jîna Emînî'nin ardından yükselen “Jin, Jiyan, Azadî” sloganı, bu yıl da kadınların ortak mücadele çağrısının merkezinde yer alıyor.