Melek Avcı 

 

ANKARA- Sınıflardan ve okul bahçelerinden cezaevlerine ve idam sehpalarının karşısına kadar, İranlı çocuklar ve kadınlar, İran'ın baskıya karşı verdiği uzun soluklu mücadelenin merkezinde yer aldı.

 

İran’da son yıllarda siyasi mücadelenin ve eylem alanın en dikkat çekici yüzlerinden bazıları, liseli öğrenciler ve kadınlar oldu. 2022’de ülke çapında düzenlenen eylemler, Ocak 2026’daki toplumsal olaylara kadar, kadınlar gösterilerin ön saflarında defalarca yer alarak yalnızca devletin belirli politikalarına değil, aynı zamanda onlarca yıldır okulları, ideolojik propagandanın ve yeniden üretimin sağlandığı kurumlara dönüştürmeye çalışan bir sisteme de meydan okudu. Bu mücadelenin son halkası, öğrencilerin ve kadınların sokaklarda bir kez daha öne çıktığı Ocak 2026’daki ülke çapındaki protestolar sırasında yaşandı. Kaynaklara ve verilere göre, yüzlerce çocuk ve genç de bu eylemlerde katledildi, binlercesi gözaltına alındı. Bu durum, ülkenin dört bir yanındaki okullarda ise geride boş sınıf sıraları bıraktı.

 

İranlı kadınların süregelen direnişi

 

Ancak bu eylemlerin önemi yalnızca uygulanan baskının boyutuyla sınırlı değildi. Eylemler, 2022 ayaklanması sırasında oldukça görünür hâle gelen genç kadın kuşağının ortadan kaybolmadığını gösterdi. 2022 yılında liseli kadın öğrenciler, İran genelinde yayılan eylem hareketinin en çok tanınan güçlerinden biri hâline geldi. Ülkenin dört bir yanındaki kadın okullarından gelen görüntüler ve videolar, öğrencilerin yetkililere karşı sloganlar attığını, gösteriler düzenlediğini, sınıfları ve okul bahçelerini açık başkaldırı alanlarına dönüştürdüğünü gösteriyordu. Zorunlu ideolojik kurallar ve katı toplumsal denetimler altında büyüyen kadınlar, bir anda ülke çapındaki ayaklanmanın en görünür aktörleri arasında yer almaya başladı. İran devleti bu duruma şiddet kullanarak karşılık verdi. Ahlak polisleri, İran güçleri okullara girdi, öğrenciler sorgulandı, aileler baskı altına alındı ve bazı öğrenciler güvenlikle ilgili suçlamalarla karşı karşıya kaldı. Bu karşı karşıya geliş, 2022 eylemlerinin ardından kadınların okullarında yaşandığı bildirilen zehirlenme dalgasıyla birlikte daha da endişe verici bir boyut kazandı.

 

Hükümet baskısına karşı büyüyen meydan okuma

 

Olaylar onlarca şehirde ve yüzlerce okulda tekrar etti. Baskı, şiddet, gözaltı ve zehirlenme. Öğrenciler ve aileler arasında endişenin de yayılmasına neden oldu. Zehirlenmelerin boyutu uluslararası alana dahi taşınarak bu endişe dile getirildi ve Birleşmiş Milletler özel raportörleri derhâl soruşturma başlatılması çağrısında bulundu. Kaynakların anlattıklarına göre bu saldırılar, liseli gençlerin 2022 ayaklanmasında oynadığı öncü rol bağlamında ele alınıyordu. Bu örgütlülüğü bastırmak ve eylemleri sonlandırmak için bir hamleydi. 

 

Kadın okulları direniş merkezine dönüştü

 

Kadınlar artık yalnızca devlet politikalarının hedefi olmaktan çıkmıştı. İran’daki siyasi ve toplumsal çatışmanın aktif katılımcıları hâline gelmişlerdi. İranlı yetkililer onlarca yıldır okulları ideolojik denetim araçları olarak kullanmaya çalışıyordu. Ders kitapları, zorunlu törenler, katı disiplin kuralları ve kapsamlı gözetim uygulamaları, itaatkâr bir kuşak yaratmayı amaçlıyordu. Ancak son yıllarda birçok kadın okulu, bunun tam tersine, direniş merkezlerine dönüştü. Öğrenciler kendilerine dayatılan kurallara meydan okudu, eylemler düzenledi ve gündelik okul yaşamını siyasi dönüşümün ve itirazın yaşandığı bir alana dönüştürdü. Yetkililer ise tehditlerle, sorgulamalarla, ailelere yönelik baskılarla, güvenlik davalarıyla ve polis gücünün okullardaki varlığıyla karşılık verdi.

 

Kökleri 80'lere kadar uzanıyor

 

Ancak birçok genç kadın ile iktidar arasındaki siyasi mesafe büyümeye devam etti. Tarihe baktığımızda ise bu karşı karşıya gelişin kökleri, İran rejiminin ilk yıllarına kadar uzanıyor. 20 Haziran 1981 ayaklanmasına yönelik baskıların ardından hükümet geniş çaplı bir idam dalgası başlatmış, katledilenler arasında, dönemin arşivlerine göre, sorgu memurlarına isimlerini açıklamayı dahi reddeden kadınlar da bulunuyordu. Devlet tarafından denetim altında olan gazeteler, 13, 14 ve 15 yaşlarında idam edilen kadınların fotoğraflarını yayımlayarak ailelerden bedenlerinin kimliklerini tespit etmelerini istiyordu.

 

9 yaşında eylemlere katıldı 13 yaşında katledildi

 

 Kadınlar arasında, tutuklanmasından yalnızca bir gün sonra idam edilen 17 yaşındaki Parvaneh Zahiri de vardı. Bir diğer isim ise o kuşağın kalıcı sembollerinden biri hâline gelen Fatemeh Mesbah’tı. Fatemeh Mesbah, dokuz yaşından itibaren monarşi karşıtı protestolara katılmıştı. 17 Eylül 1981’de, henüz 13 yaşındayken ateşli silahla idam edildi.

 

 İdamından önce şunları yazdı: Tarih kaydedecektir

 

“İktidardaki zorbalara sesleniyorum: Tarihe dönüp baktım, ancak sizin suçlarınız insanlık tarihinde bugüne kadar tanık olunan en korkunç vahşetlerdir ve işlediğiniz bu dehşet verici suçlar tarihe kaydedilecektir… Ben bu dolambaçlı ve tehlikelerle dolu yolu seçtim ve son damla kanıma kadar zorbalığa karşı mücadele edeceğim. Geleceğin özgürlüksever kuşağından benim yolumu ve mücadele arkadaşlarımın yolunu sürdürmelerini istiyorum. Yaşasın özgürlük" notunu idam edilmeden hemen önce kaleme almıştı. 

 

Yıllar sonra yeniden alandalar

 

Elbette, baskılar on yıl boyunca devam etti. 1988 yılında siyasi tutsaklara yönelik gerçekleştirilen katliam sırasında, 1980’lerin başlarında henüz ergenlik çağında veya genç yaşlarda tutuklanmış olan birçok kişi idam edildi. Bunlar arasında, 14 yaşındayken tutuklanan ve daha sonra 1988’deki infazlar sırasında idam edilen Nasrin Shojaei de bulunuyordu. Bu kadınların birçoğu bir daha okullarına dönemedi. Ancak onların kuşağıyla özdeşleşen siyasi başkaldırı ise ortadan kaybolmadı. On yıllar sonra İranlı liseli genç kadınlar, aynı siyasi sistem altında yeni bir güvenlik güçleri kuşağıyla karşı karşıya gelerek sınıflarda ve sokaklarda yeniden ortaya çıktı. Bu hikâyenin tarihsel kökleri daha da geriye, 4 Kasım 1978 tarihine kadar uzanıyor. O gün, Pehlevi monarşisinin son aylarında binlerce lise öğrencisi sınıflarını terk ederek Tahran Üniversitesi’ne doğru yürüyerek, siyasi baskılara ve özgürlüklerin engellenmesine karşı düzenlenen protestolara katıldılar. Güvenlik güçleri göz yaşartıcı gaz ve gerçek ateşli silahlar kullanarak bu eylemlere saldırdı. Üniversite kampüsünde ve çevresindeki sokaklarda çocuklar ve gençler katledildi.  O gün,  İran'ın tarihinde öğrenci direnişinin belirleyici sembollerinden biri hâline geldi. 

 

Kuşaklar arası mücadele

 

Ancak İranlı çocuklar ve genç kadınlar açısından, takip eden on yıllar bu tarihe başka bir boyut daha ekledi. İran rejimi altında genç kadınlar yalnızca siyasi baskıyla değil, aynı zamanda doğrudan okullara, üniversitelere ve gündelik yaşama uzanan zorunlu toplumsal ve ideolojik denetim sistemiyle de karşı karşıya kaldı. Bu duruma verdikleri karşılık, onları tekrar tekrar eylemlerin merkezine yerleştirdi. 1980’lerin başında idam edilen kadınlar 1988’de katledilen kadın siyasi tutuklulara; 2022’de otoriteye meydan okuyan liseli kadınlar 2026 protestolarına katılan gençlere kadar, İran’ın modern tarihi boyunca uzanan belirgin bir kuşaklar arası süreklilik bulunuyor.

 

 Yüzler değişti, okullar değişti, sloganlar değişti. Ancak temel karşı karşıya geliş varlığını sürdürdü: Kendi yaşamları ve coğrafyaları üzerinde daha fazla söz sahibi olmayı talep eden  İranlı kadınlar ile onları kontrol altında tutmaya kararlı bir hükümet arasındaki mücadele...Bu gençlik mücadelesi de oradaki siyasi tarihinin önemli bir parçasını oluşturuyor.

 

Genç kadın kuşağının direnci sürüyor

 

Uluslararası alanda, İran ve Rojhilat çoğu zaman dinî liderliğinin, güvenlik kurumlarının ve siyasi hiziplerinin eylemleri üzerinden değerlendiriliyor. Ancak bu iktidar mücadelelerinin altında başka bir tarih daha yatıyor: Karşı karşıya oldukları risklere rağmen tekrar tekrar siyasi alana adım atan kız çocukları ve genç kadın kuşaklarının yazdığı bir tarih. İşte bu nedenle İran’da Öğrenci Günü artık yalnızca 4 Kasım 1978’de katledilenlerin anıldığı bir gün değil. Aynı zamanda hapis, sorgulama, idamlar, okullara düzenlenen baskınlar ve siyasi baskılarla karşı karşıya kalmalarına rağmen protestoların merkezinde yeniden ortaya çıkmayı sürdüren genç kadın kuşağının direncini de temsil ediyor. Yaklaşık elli yıl boyunca birbirini izleyen hükümetler İran'daki gençliği susturmaya çalıştı. Ancak yine, bunun ne kadar zor olduğunu gösterenler kadınlar oldu.