Melek Avcı 

 

ANKARA- Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın demokratik toplum perspektifinde öne çıkan yerel ve komünal örgütlenme vurgusu, Türkiye’nin taraf olmasın rağmen birçok çekince koyduğu Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı ile kesişiyor. 

 

Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan, kaleme aldığı Demokratik Toplum Manifestosu’nda  “Tarihsel Toplumda Devlet ve Komün İkilemi” ve “Demokratik Modernite” bölümlerinde, merkezi devlet yapısına karşı alternatif olarak komünal, yerel ve tabana dayalı bir örgütlenme anlayışı geliştirdiğini ortaya koymuştu. Burada özellikle üzerinde durduğu toplumsal örgütlenmenin yerelden, yani doğrudan halkın kendi kendini örgütlemesinden ve inşadan doğması gerektiğini vurgulamakta.

 

Kürt Halk Önderi, toplumu “kendi kendini kuran, yıkan ve yeniden kuran bir fiil hali” olarak tanımlarken, yönetim ve karar alma süreçlerinin de bu toplumsal özneye ait olması gerektiğini ifade ediyor.  Bu yaklaşım, klasik merkeziyetçi devlet modeline karşı, karar alma süreçlerinin yerelleşmesi gerektiği, komün toplumun aktif rolünü savunan bir çizgiye denk düşüyor. Yine bu yaklaşım modeli ile “demokratik/komünal toplum” 1 buçuk yıllık süreçte inşa edilmesi gereken bir sistem olarak konuluyor.  Bu çerçevede siyasal örgütlenmenin merkezi devlet aygıtı yerine daha yerel, yatay ve katılımcı yapılara dayanması gerektiği fikri öne çıkmakta.

 

Demokratikleşmenin ve barışı kalıcılaştırmanın formülü olarak sunulan bu alternatif sistemin; entegrasyon, iktidarın atacağı hukuki ve siyasi adımlar tartışması sürerken aslında birçok açıdan uluslararası alanda hayat bulmuş ve Türkiye’nin de imzacısı olarak yer aldığı ancak bazı maddelerine çekinceler koyduğu Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın gerçek anlamda genişletilmesi ve Türkiye’ye yapısına uygun bir formül ile uyarlanması ile hayata geçirmek pek tabi mümkün.  Toplumsal öznenin, toplumun güçlendirilmesi, yerel ve komünal örgütlenmelerin esas alınması ve demokratik katılımın tabana yayılmasını Kürt Halk Önderi yeni inşa için önemli bir yerde hatta temelde görmektedir. Bu yaklaşım, Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın savunduğu “yerinden yönetim” ve “katılım” ilkeleriyle doğrudan örtüşen bir teorik çerçeve ortaya koyarken, bunu alternatife dönüştürerek ifade ediyor.

 

Yerelin temel ilkelerini ortaya koyan çerçeve

 

Avrupa’da yerel demokrasinin temel dayanaklarından biri olarak kabul edilen Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı, yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluklarını güvence altına alan en önemli uluslararası belgeler arasında yer alıyor. Avrupa Konseyi tarafından hazırlanan ve 1985 yılında kabul edilen bu metin, belediyeler ile diğer yerel idarelerin merkezi yönetim karşısındaki konumunu tanımlayan temel ilkeleri ortaya koyuyor. Şartın temel amacı, yerel yönetimlerin kendi görev alanlarında bağımsız hareket edebilmesini sağlamak ve böylece halka daha etkin ve yerinde hizmet sunulmasının önünü açmak olarak öne çıkıyor. Bu çerçevede yerel belediyelerin, meclislerin karar alma süreçlerinde irade olması, seçilmişler tarafından yönetilmesi ve yeterli kendi mali kaynaklarına sahip olması gerektiği vurgulanmaktadır.

 

Türkiye’de imzacı ama nasıl?

 

Belgede özellikle yerelin karar alma süreçlerindeki aktifliği, yetki ve sorumluluk dengesi ile mali bağımsızlık ilkeleri dikkat çekiyor. “Yerinden yönetim” anlayışı doğrultusunda kamu hizmetlerinin mümkün olan en alt yönetim birimleri tarafından yürütülmesi gerektiği ifade edilirken, merkezi hükümetin, yerel yönetimler üzerindeki denetiminin belli bir sınır içinde kalması gerektiği ve bu denetimin esas olarak hukuka uygunlukla sınırlı olması gerektiği belirtiliyor. Türkiye de bu uluslararası şarta imza atan taraf ülkeler arasında yer alıyor; 1988 yılında imzalanan şart, 1992 yılında yürürlüğe girmeye başladı. Ancak Türkiye, özellikle yerele sağlanan mali özerklik ve idari bağımsızlık başlıklarında bazı hükümlere çekince koyarak bu şartı sınırlı olarak uygulamayı seçti.

 

 Türkiye şartın hükümlerinin çoğunu uygulamıyor

 

Türkiye’nin çekince koyduğu maddeler incelendiğinde, yerel yönetimlerin karar alma süreçlerine katılımından mali kaynakların kullanımına, idari denetimin kapsamından uluslararası işbirliği haklarına kadar geniş bir alanda sınırlamalar getirildiği görülüyor. Buna göre merkezi idarenin, yerel yönetimleri doğrudan ilgilendiren konularda karar alırken belediyelere danışma yükümlülüğü (Madde 4/6) çekince kapsamına alınırken, belediyelerin kendi idari örgütlenmelerini belirleme yetkisi (Madde 6/1) de tam anlamıyla kabul edilmedi.

 

Benzer şekilde, yerel düzeyde seçilmiş görevlilere sağlanacak olan mali ve sosyal güvenceler (Madde 7/3), idari denetimin yalnızca hukuka uygunlukla sınırlı olması ilkesi (Madde 8/3) ve yerel yönetimlere sağlanacak mali kaynakların görevleriyle orantılı olması gerekliliği (Madde 9/4) de çekince konulan başlıklar arasında duruyor.

 

Merkezin verdiği bütçe yerel iradeyle kullanılamıyor

 

Bununla birlikte, merkezi bütçeden yerel yönetimlere aktarılacak kaynakların dağıtımında yerel idarelere danışılması (Madde 9/6) ve bu kaynakların belirli projelere zorunlu olarak tahsis edilmemesi gerektiği yönündeki düzenlemeler (Madde 9/7) de Türkiye tarafından sınırlı kabul edilen hükümler arasında bulunuyor. Ayrıca yerel yönetimlerin kendi aralarında birlik kurma hakkı (Madde 10/2) ile uluslararası düzeyde işbirliği geliştirme ve uluslararası ağlara katılma hakkı (Madde 10/3) da çekince kapsamına alınarak daraltılmış durumda.

 

Sorunların tespiti ve çözümünde sınırlılık

 

Şarta taraf olmasına rağmen Türkiye’nin sözleşmenin en kritik maddelerinin kullanımını sınırlandırmış olması yerel yönetimlerin yetki ve etki alanlarını da tıkamış durumda.  Yapılan tartışmalara baktığımızda bu çekinceler, yerel yönetimlerin merkezi idare karşısındaki bağımsızlığını önemli ölçüde sınırlandırmıştır. Kentin ihtiyacını tespit etme, buna yönelik çözüm geliştirme zemini yereldeyken, kente uzakta olan merkezden tüm bunların yönetiliyor olması, kentin sorunlarına ve orada yaşayan halka da tam anlamıyla çözüm olmayı zorlaştırmakta olduğu karşımıza çıkıyor. 

 

Yerelden önce merkezi öncelikler

 

Yine çekince konulan maddelere bakıldığında, yerel yönetimlerin karar alma süreçlerinde yeterince söz sahibi olamaması, merkezi idareye bağımlılığı artırırken, mali kaynakların yetersizliği ve kullanımındaki kısıtlamalar halka götürülen hizmetlerin etkinliğini doğrudan etkiliyor. Bu durum, uzun vadeli kent planlamasının kapasitesini zayıflatırken yerel önceliklerin yerine merkezi politikaların belirleyici hale gelmesine yol açabiliyor.

 

Yerel demokrasi güçlenemiyor

 

Aynı zamanda idari denetimin kapsamının genişlemesi, yerel yönetimler üzerinde bürokratik baskıyı artırabilecek bir zemin yaratıyor. Bunun en somut örneği olarak, kayyım atamaları ve merkezden yerele belediye başkanı atama pratikleri karşımıza çıkmaktadır.  Yerindelik denetiminin fiilen genişlemesi, yerel yönetimlerin hareket alanını daraltırken, yerel demokrasinin işleyişini de zayıflatıyor. Seçilmiş yerel yöneticilerin yetki alanlarının sınırlanması, halkın yerel düzeyde yönetime katılımını dolaylı hale getiriyor. Öte yandan uluslararası işbirliği imkanlarının sınırlandırılması, belediyelerin küresel ağlara katılımını zorlaştırarak bilgi, finansman ve proje geliştirme olanaklarını da kısıtlıyor. Tüm bunlar bir araya geldiğinde, halka götürülen hizmet üretiminde esnekliğin azalmasına ve farklı yerel ihtiyaçlara rağmen daha merkezi ve tek tip politikaların uygulanmasına neden oluyor.

 

Yerel halkın söz talebini zayıflatıyor

 

Bakıldığında,  Türkiye’nin Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’na koyduğu çekinceler, yerel demokrasinin güçlenmesini sınırlayan ve merkeziyetçi yönetim yapısını pekiştiren bir çerçeve ortaya koyuyor. Yerel yönetimlerin hem idari hem de mali açıdan daha bağımsız hale gelmesini öngören şartın tam anlamıyla uygulanamaması, halkın yönetime doğrudan katılımını, kentle ilgili söz kurma ve kentin ihtiyaçlarını belirlemedeki rolünü dolaylı biçimde etkileyen sonuç açığa çıkartıyor.