AMED - Endama Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê (OHD) Aycan Diril diyar kir ku tevî qedexeyên derketina derve û raporên binpêkirinê jî jin tên kuştin û got, "Zehmet e ku meriv bibêje berpirsiyarî tenê ya sûcdar e" û bal kişand ser îhmalkariya hêzên ewlehiyê û dadweriyê.

 

Her çiqas kuştinên jinan û mirinên gumanbar ên jinan li Tirkiye û Kurdistanê di rojevê de dimînin jî, rêxistinên jinan li dijî siyaseta bêcezatiyê têkoşînê dikin ku bi binavkirina mirinên gumanbar wekî "xwekuştin" sûcdaran diparêze. Polîtîkayên dewletê yên navend-malbat jî di navenda van nîqaşan de ne. Piştî vekişîna Tirkiyeyê ya ji Peymana Stenbolê ya di sala 2021'ê de, sala 2025'an wekî "Dehsaliya Malbat û Nifûsê" hate ragihandin. Parêzer, endama Komeleya Parêzerên Azadiyê (OHD), Aycan Diril nêzîkatiya dadweriyê ya li hember kuştinên jinan, lêpirsînên li ser mirinên gumanbar û bandora polîtîkayên malbatê ya li ser jiyana jinan nirxand.

 

'Hebûn û sepandina qanûnê cuda ye'

 

Aycan Diril, destnîşan kir ku zehmet e meriv bibêje mekanîzmayên qanûnî bi bandor têne bicîhanîn dema ku kuştinên jinan û mirinên gumanbar her roj zêde dibin û wiha got, "Di rojekê de şeş jin tên kuştin û di pênc rojên dawî de herî kêm deh. Komkujiyek heye ku veguheriye şerekî li dijî hebûna jinan, rastiya wan û laşên wan. Mekanîzmayek tundûtûjiyê heye ku bi zayendperestiyê, polîtîkayên şerê taybet, tundrewiya olî û neteweperestiyê ve girêdayî ye. Mekanîzmayên qanûnî hene, lê jin dibêjin ku ev ne temam in, perçe perçe ne û di derbarê wekheviya zayendî de nayên hesibandin. Pir zehmet e ku meriv bibêje mekanîzmayên qanûnî bi bandor in û ew mekanîzmayên berfireh diafirînin da ku tundûtûjiya li dijî jinan ji holê rakin. Destûr madeyên ku mafê jiyanê diparêzin, prensîba wekheviyê tekez dikin û armanc dikin ku astengiyên li pêşiya mafên bingehîn ji holê rakin dihewîne; ECHR, CEDAW û Qanûna Hejmar 6284 hene. Pirsgirêk ne nebûna qanûnê ye, lê têkçûna bi awayekî çalak a bicîhanîna qanûnê ye ji ber ku azadiya jinan nayê pêşîn kirin. Jiholêrakirina pergalên nirxandin û çavdêriya serbixwe, dûrxistina têkoşîna jinan ji van pirsgirêk, nebûna lêpirsînên bi bandor, nekarîna ronîkirina mirinên gumanbar ên jinan û şermezarkirina kesan hemî faktorên beşdar in. Rastiya ku ew bi hêsanî digihîjin çekan pirsgirêk e. Cudahiyek cidî heye di navbera gotina ku mekanîzmaya qanûnî heye û gotina ku ew bi awayekî çalak tê xebitandin de."

 

'Delîl ji holê tên rakirin'

 

Aycan Diril diyar kir ku "nikaribe behsa mêr wekî tekane sûcdar were kirin," û destnîşan kir ku ji ber nebûna mekanîzmayên çalak, gelek jin hene ku bi malbatê ve girêdayî ne, rastî tundûtûjiya aborî tên û neçar in ku di nav tundûtûjiyê de bijîn. Aycan Diril got, "Em dibînin ku biryarên derbarê serlêdanên ji bo şopandina domdar de tenê li ser kaxezê dimînin. Her çend biryarên wekî fermanên astengkirinê û qedexeyên li dijî tacîzê bi rêya cîhazên ragihandinê li gorî Qanûna Hejmar 6284 têne dayîn jî, di pêkanîna wan de nebûna hevrêziyê heye. Dema ku ev biryar têne binpêkirin, binpêkirin nayên şopandin û bê encam dimînin. Em dibînin ku jin li kolanan, li malê û ji hêla kesên di nav malbatên xwe de têne kuştin. Jin piştî wergirtina fermanên astengkirinê û ragihandina binpêkirinan jî têne kuştin. Di rewşên mirinên gumanbar ên jinan de ku bi tengî têne şîrovekirin an jî wekî xwekuştin an qezayê têne girtin, mimkun e ku were dîtin ku jin bi berdewamî rastî tundûtûjiyê hatine û fermanên astengkirinê wergirtine. Ji ber vê yekê, dijwar dibe ku meriv bibêje ku berpirsiyarî tenê ya sûcdar e. Cezakirina sûcdar pir girîng e, lê di heman demê de pêdivî ye ku meriv li ser îhmalkariya mekanîzmayên dadwerî, sepandina qanûnê û rayedarên giştî yên ku tundûtûjiya sîstematîk a sûcdar nabînin û nirxandina wê nakin, bizanibe. Em dibînin ku di rewşên ku rayedarên giştî rasterast di bûyerê de beşdar in, hewl tê dayîn ku dosya bêyî lêpirsînek bi bandor werin girtin û delîl têne tunekirin."

 

Tundiya sîstematîk ji aliyê dadweriyê ve tê paşguhkirin

 

Aycan Diril diyar kir ku tundiya li dijî jinan û kuştina jinan ne bûyerên takekesî ne û destnîşan kir ku mekanîzmayên tundiyê rewa dikin hene û dadgeh jî beşek ji wan e. Aycan Diril got, "Dema ku em tundiya sîstematîk paşguh dikin, qanûn bi berfirehî li gorî berjewendiya sûcdar tê şîrove kirin, lê rewşa mexdûr bi tengî tê şîrovekirin. Jiyana jinê mijara darizandinê ye, lê kiryarên mêr ne. Jiyana jinê di tevahiya darizandinê de tê nîqaşkirin."

 

Aycan Diril diyar kir ku Peymana Stenbolê garantiyek qanûnî ye ku ji bo jinan destkeftiyek temsîl dike û vekişîna ji wê gavek e ji hêla pergala serdest a mêran ve ji bo ji nû ve sazkirina xwe. Aycan Diril got, "Peymana Stenbolê nêzîkatiyek bû ku berpirsiyariya kolektîf danî ser mekanîzmayên dewletê, armanc kir ku cudakariya li ser bingeha zayendî ji holê rake û mekanîzmayek çavdêriya navneteweyî ya serbixwe xeyal kir. Her gavek nû ji bo parastina malbatê vediguhere pergalek ku jinan bi malbat û malê ve girêdide, keda wan nabîne û wan girêdayî dike. Her çend polîtîkayên di derbarê parastina malbatê de dest pê kirine ku bibin amûrek şîdeta li dijî jinan, vekişîna ji Peymana Stenbolê bûye sedema kûrbûna nefret û polîtîkayên cudakar.

 

Avakirina ji perspektîfeke ekolojîk, demokratîk û rizgariya jinan 

 

Aycan Diril di derbarê çareseriyan de wiha got: "Em dibînin ku daxwazên rêxistinên jinan ên ji bo beşdarbûna di darizandinan de têne redkirin, astengî li pêşiya xebata mekanîzmayên serbixwe têne çêkirin û şîdeta dadwerî li ser rêxistinên jinan tê kirin. Li ser şîdeta ku jin rastî wê tên, daneyên fermî û zelal nînin. Pêdivî bi pergaleke daneyên fermî, desteyên çavdêriyê yên serbixwe û mekanîzmayên kontrolê yên ku ji hêla jinan ve têne rêvebirin heye. Peymana Stenbolê divê dîsa bi bandor were bicîhanîn. Qanûna Hejmar 6284 divê bi awayekî were bicîhanîn ku çavdêriya binpêkirinan bike, tomar bike û cezayan li dijî wan peyda bike. Pêdivî ye ku sepandina qanûnê, mekanîzmayên dadwerî û rêveberiyên giştî perspektîfek li ser bingeha wekheviya zayendî pêş bixin; garantiyên navneteweyî yên wekî AÎHS û CEDAW divê bi awayekî çalak werin bicîhanîn. Em nikarin şîdeta li dijî jinan tenê bi rêziknameyên qanûnî ji holê rakin. Divê jiyanek demokratîk li ser bingeha wekheviya zayendî û azadiyê hebe. Navendên hevgirtina jinan ên li ser bingeha vê jiyanê divê li her tax û navçeyê hebin. Divê ev navend bikaribin jinan bi gelek awayan beşdarî jiyanê bikin, ji karê aborî bigire heya beşdariya siyasî û piştgiriya qanûnî û psîkolojîk bistînin. Û divê mekanîzmayên wisa werin avakirin ku jin bikaribin jiyana xwe wekî kirdeyan ava bikin. Heta ku ev neyên pêşxistin, mekanîzmayên qanûnî yên heyî di bin rehma avahiya ku serdestiya mêran dike de dimînin. Di bingehê de, pêdivî ye ku pergal ji perspektîfek ekolojîk, demokratîk û rizgariya jinan ve ji nû ve were avakirin.”